حرف بر دو گونه است: مصوت و صامت

در فارسی شش مصوت داریم:

سه مصوت کوتاه: _َa/ مثلا در کلمه "سَر"

_ِe/ مثلا در کلمه "دِل"

_ُo/ مثلا در کلمه "پُل"

سه مصوت بلند: آa-/ مثلا در آخر واژه "پا"

ای i/ مثلا در آخر واژه "سی"

اوu/ مثلا در آخر واژه "کو"

صامت ها: زبان فارسی دارای 23 صامت است:

"ء(=ع), ب, پ, ت(=ط), ج, چ, ح, خ, د, ر, ز(=ذ, ظ,ض), ژ, س(=ث, ص), ش, غ(=ق), ف, ک, گ, ل, م, و(در اول کلمه "وَجد"), ه(=ح), ی(در اول کلمه "یاد").

هجا

هجا (بخش) یک واحد گفتار است که با هر ضربه ریه به بیرون رانده می شود.

انواع هجا:

در وزن شعر, هجاهای فارسی از نظر تعداد حروف سه نوع اند: کوتاه, بلند, کشیده.

1.هجای کوتاه که دارای دو حرف است با علامت u (ت) مانند: کلمات نَ (نه), تُ (تو).

2.هجای بلند که دارای سه حرف است با علامت _ (تن) مانند: کلمات "پا" و "سَر"

3.هجای کشیده که دارای چهار یا پنج حرف است با علامت _u (تتن یا ت تن) مانند: کلمات "نَرم, سَرد, پارس, کاشت".

نَر/م (_u) سَر/د (_u) پار/س (_u) کا/شت (_u)

پیدا کردن وزن شعر

برای یافتن وزن شعر می بایست همانند کلاس اول دبستان که با دست کلمه ها را بخش می کردیم در ابتدا همان کار را انجام دهیم.

کتاب من= (کِ/ تا/ ب/ مَن)

"کتاب من" چهار بخش است! یعنی چهار هجا دارد.

در شعرهای دارای وزن عروضی ترتیب هجاها در بیت ها و البته مصراع ها شبیه به هم هستند.

عَروض: علمی است که قوانین تعیین اوزان شعر (تقطیع) و طبقه بندی اوزان را, از جنبه نظری و عملی به دست می دهد.

در خط عروضی باید حرکات (مصوت های کوتاه) گذاشته شود. (حرکات, مانند مصوت های بلند همیشه دومین حرف هجا هستند): اِی چَشمُ چِراغِ اَهلِ بینِش

کلماتی مانند: "تو", "دو", "و" ربط (عطف) به صورتی که تلفظ می شوند باید نوشته شوند یعنی به صورت "تُ", "دُ", "_ُ"

حروفی که در خط هست اما به تلفظ در نمی آید در خط عروضی حذف می شود. مثلا کلمه های "خویش", "خواهر", "نامه", "چه" به صورت "خیش", "خاهَر", "نامِ", "چِ" نوشته می شوند.

حرفی که مشدد تلفظ گردد باید به صورت دو حرف نوشته شود. مانند "عزّت, 'ezzat", "سجّاده, sajjade" که به صورت "عِززَت" و "سَججادِ" نوشته شود.

پیر گفتا که چه عزّت زین به که نیم بر در تو بالین نه (جامی)

پیر گُفتا کِ چِ عِز زَت زین بِ ک ِ نِیَم بِر دَرِ تُ بالین نِ

_ چون هر مصوت بلند تقریبا دو برابر مصوت کوتاه تلفظ می شود, در وزن شعر دو حرف به حساب می آید اما مصوت کوتاه برابر یک حرف است. مثلا; کلمه "ما" در وزن شعر سه حرف حساب می شود و کلمه "سرد" چهار حرف (=س _َ ر د).

_ اگر صورت ملفوظ اشعار را بنویسیم, "ا", "و", "ی" فقط وقتی مصوت بلند (بدون همزه) هستند و دو حرف حساب می شوند که دومین حرف هجا باشند.

مثلا در کلمه های "کار", "سود", "دید".

لذا "و" در کلمه "وام" و "ی" در کلمه "یاد" صامت است زیرا اولین حرف هجا به شمار می آید.

اصولا مصوت چه کوتاه چه بلند دومین حرف هجا است.

_ دربخش کردن کلمه ها در شعر باید تا حد ممکن حروف کلمه ها را به هم چسپیده بخوانیم.

توانا بود هر که دانا بود (تَ/ وآ/ نا/ بُ/ وَد/ هَر/ کِ/ دآ/ نآ/ بُ/ وَد)

(U/ _/ _/ u/ _/ _/ u/ _/ _/ u/ _), (ت/ تن/تن/ ت/ تن/تن/ ت/ تن/تن/ ت/ تن).

نکته ها:

_ در وزن شعر فارسی "نون" ساکن بعد از دومین مصوت بلند به حساب نمی آید.

مثلا در کلمه های: (جان= جا, خون=خو, دین= دی)

البته اگر این "ن" به هجای بعد منتقل شود طبیعتا در هجای جدید بعد از مصوت بلند قرار نمی گیرد و در وزن به حساب می آید.

مثلا: (نان آور= نا/ نا/ ور)

"نون" متحرک (نون پیش از مصوت) در وزن شعر به حساب می آید.

مانند: خونِ من, دینِ من, جانِ من

_ "آ" در خط برابر است با همزه و مصوت بلند "ا". به همین جهت در وزن شعر فارسی سه حرف به حساب می آید.

مثل: "آبادی" که سه دارد. "آ" سه حرفی, "با" سه حرفی, "دی" سه حرفی

_ هجای کوتاه دارای دو حرف است( صامت + مصوت کوتاه) مثل: بِ, سَ

_ هجای بلند دارای سه حرف است(صامت + مصوت کوتاه + صامت) مثل: دَر, گِل

(صامت + مصوت بلند) می دانیم که هر مصوت بلند دو حرف محسوب می شود. مثل: با, بو, سی

_ هجای کشیده بیش از سه حرف دارد.(صامت + مصوت کوتاه + صامت + صامت) مثل: دَست, زَنگ

(صامت + مصوت بلند + صامت) مثل: باز, دیر

(صامت + مصوت بلند + صامت + صامت) مثل: کاشت, دوخت

_ هر مصوت بلند از نظر امتداد, دو برابر مصوت کوتاه یا دو واج محسوب می شود. (با, بو, بی) هر کدام سه واج شمرده می شود; چون یک واج صامت (ب) + یک واج مصوت بلند (ا, و, ی) است که خود از نظر امتداد دو واج به حساب می آید.

_ در هر واژه به تعداد مصوت (کوتاه یا بلند) هجا یا بخش وجود دارد; مثلا: کلمه "بَرادَر" سه هجا دارد; سه مصوت (_َ, ا, _َ) دارد.

_ هر مصوت (کوتاه یا بلند) همیشه دومین حرف هجاست. چنانکه در واژه ی (کتاب) می بینیم که مصوت های " ِ " و " ا " هر کدام دومین حرف هجاست. صامت "ک" قبل از مصوت کوتاه " ِ " و صامت "ت" قبل ازمصوت بلند "ا".